Rủi ro pháp lý khi soạn thảo hợp đồng thương mại: Những điều khoản khiến doanh nghiệp mất quyền khởi kiện và bồi thường?

Nhiều doanh nghiệp dùng mẫu hợp đồng có sẵn hoặc chỉ tập trung đàm phán giá cả, tiến độ giao hàng mà bỏ qua các điều khoản về trách nhiệm do vi phạm và giải quyết tranh chấp. Khi đối tác vi phạm, sơ suất trong khâu soạn thảo có thể khiến điều khoản phạt bị vô hiệu một phần, thỏa thuận trọng tài không thực hiện được, hoặc doanh nghiệp mất lợi thế bảo vệ quyền lợi của mình.

1. Phạt vi phạm vượt mức tối đa 8%

Nhiều doanh nghiệp cho rằng các bên được tự do thỏa thuận mức phạt (20%, 50% giá trị hợp đồng…). Điều này đúng với hợp đồng dân sự thông thường theo khoản 2 Điều 418 Bộ luật Dân sự 2015, trừ trường hợp luật liên quan có quy định khác. Với hợp đồng thương mại, Luật Thương mại 2005 có quy định riêng.

Theo Điều 301 Luật Thương mại 2005, mức phạt đối với một vi phạm hoặc tổng mức phạt đối với nhiều vi phạm không quá 8% giá trị phần nghĩa vụ hợp đồng bị vi phạm. Ngoại lệ gồm dịch vụ giám định (Điều 266) và các lĩnh vực có luật chuyên ngành quy định khác, chẳng hạn hợp đồng xây dựng. Hệ quả:

  • Không thỏa thuận phạt thì không được đòi phạt. Theo Điều 300, quyền yêu cầu phạt chỉ phát sinh khi hợp đồng có điều khoản phạt. Nếu không có, bên bị vi phạm chỉ có thể yêu cầu bồi thường thiệt hại thực tế theo Điều 302 và Điều 303.
  • Phần vượt 8% không có hiệu lực. Tòa án hoặc Trọng tài sẽ không chấp nhận phần vượt trần.
  • 8% tính trên phần nghĩa vụ bị vi phạm, không phải tổng giá trị hợp đồng, trừ khi toàn bộ hợp đồng bị vi phạm.

Cần lưu ý Dự thảo Luật Thương mại (sửa đổi) đang được Quốc hội thảo luận (cuối tháng 10/2026), trong đó có ý kiến đề xuất bỏ trần 8%. Doanh nghiệp nên theo dõi trước khi soạn hoặc gia hạn hợp đồng.

2. Điều khoản giải quyết tranh chấp bất khả thi hoặc vô hiệu

Ghi sai hoặc không rõ tên tổ chức trọng tài. Theo khoản 5 Điều 43 Luật Trọng tài thương mại 2010 và Điều 4 Nghị quyết 01/2014/NQ-HĐTP, nếu thỏa thuận không chỉ rõ hình thức trọng tài hoặc không xác định được tổ chức trọng tài cụ thể (ví dụ ghi tên trung tâm không tồn tại, hoặc trung tâm đã chấm dứt hoạt động mà không có tổ chức kế thừa), các bên phải thỏa thuận lại. Nếu không thỏa thuận được, thỏa thuận trọng tài được coi là không thể thực hiện và một bên có thể khởi kiện ra Tòa án. Doanh nghiệp vì vậy mất thời gian, và mất cả lợi thế về tính bảo mật hay trọng tài viên chuyên môn mà mình đã tính khi chọn trọng tài.

Thỏa thuận “Trọng tài hoặc Tòa án”. Cách viết kiểu “tranh chấp được giải quyết tại Trung tâm Trọng tài X hoặc Tòa án có thẩm quyền” khiến thẩm quyền không rõ ràng. Nghị quyết 01/2014/NQ-HĐTP hướng dẫn cách xử lý tùy việc bên khởi kiện nộp đơn đến cơ quan nào trước và quan điểm của bên còn lại, nên thường phát sinh tranh cãi về thẩm quyền, kéo dài việc thụ lý và giải quyết. Nên chọn một cơ quan duy nhất và ghi chính xác.

Ngoài ra, thỏa thuận trọng tài do người không có thẩm quyền xác lập sẽ vô hiệu theo khoản 2 Điều 18 Luật Trọng tài thương mại, liên quan đến nội dung ở mục 4.

3. Điều khoản bất khả kháng quá chung chung

Theo khoản 1 Điều 156 Bộ luật Dân sự 2015, sự kiện bất khả kháng phải đồng thời khách quan, không thể lường trước và không thể khắc phục dù đã áp dụng mọi biện pháp cần thiết. Bên vi phạm được miễn trách nhiệm theo Điều 294 Luật Thương mại 2005, nhưng theo Điều 295 phải thông báo ngay bằng văn bản và có nghĩa vụ chứng minh.

Điều khoản viết chung chung tạo kẽ hở để đối tác viện dẫn khó khăn tài chính, biến động giá nguyên vật liệu hay việc nhà cung cấp của họ chậm giao hàng. Những tình huống này thường không phải bất khả kháng, mà nếu có thì xem xét theo cơ chế hoàn cảnh thay đổi cơ bản (Điều 420 Bộ luật Dân sự). Để hạn chế rủi ro, hợp đồng nên:

  • liệt kê cụ thể các sự kiện được chấp nhận và loại trừ rõ các sự kiện không được chấp nhận;
  • quy định thời hạn thông báo, hồ sơ chứng minh (có thể yêu cầu xác nhận của cơ quan có thẩm quyền) và hệ quả khi thông báo chậm.

Yêu cầu xác nhận của cơ quan có thẩm quyền là thỏa thuận hợp đồng, không phải điều kiện luật định, nên cần được ghi rõ.

4. Người ký hợp đồng không đúng thẩm quyền đại diện

Theo Điều 142 và Điều 143 Bộ luật Dân sự 2015, giao dịch do người không có quyền đại diện, hoặc vượt quá phạm vi đại diện xác lập, không làm phát sinh quyền và nghĩa vụ đối với pháp nhân được đại diện. Ngoại lệ là khi người đại diện hợp pháp đồng ý, biết mà không phản đối trong thời hạn hợp lý, hoặc pháp nhân có lỗi.

Rủi ro thường gặp là hợp đồng do Phó Giám đốc, Giám đốc chi nhánh hoặc Trưởng phòng kinh doanh ký mà không có giấy ủy quyền hợp lệ, ủy quyền đã hết hạn, hoặc vượt hạn mức giao dịch theo điều lệ. Khi tranh chấp, đối tác có thể viện dẫn lý do này để né tránh nghĩa vụ thanh toán và phạt vi phạm.

5. Khuyến nghị cho doanh nghiệp

  • Kiểm tra tư cách pháp lý của đối tác (giấy chứng nhận đăng ký doanh nghiệp, điều lệ, giấy ủy quyền) và thẩm quyền của người ký trước khi giao kết.
  • Quy định rõ phạm vi công việc, tiêu chuẩn chất lượng, thời hạn nghiệm thu, thời điểm chuyển giao rủi ro và quy trình xác nhận khối lượng làm căn cứ thanh toán.
  • Kết hợp phạt vi phạm với bồi thường thiệt hại trong giới hạn Luật Thương mại 2005 và pháp luật chuyên ngành.
  • Ghi chính xác tên tổ chức trọng tài hoặc xác định rõ Tòa án có thẩm quyền, tránh cách viết “hoặc”.

Chuẩn hóa hợp đồng mẫu và rà soát pháp lý trước khi ký là cách thiết thực để phòng ngừa tranh chấp và bảo toàn dòng tiền.

 

Leave Comments

0961549099
0961549099